Tính Cách và Vận Mệnh Có Thay Đổi Được Không?

Một góc nhìn từ khoa học, trải nghiệm và chuyển hóa nội tâm

Nhà khoa học thần kinh và bà ngoại tôi cùng bước vào một quán bar…

Nghe giống mở đầu của một câu chuyện cười, nhưng đây lại là một cuộc gặp gỡ khá thú vị giữa khoa học hiện đại và trí tuệ dân gian. Bà ngoại tôi nói: “Bố mẹ sinh con, trời sinh tính.” Nhà khoa học gật gù: “Khí chất con người được định hình từ sinh học.”

Nghe qua thì tưởng hai người nói hai câu chuyện khác nhau, nhưng thật ra họ đang nói cùng một điều: có những phần trong chúng ta được “đặt sẵn” từ khi sinh ra. Và điều đó là đúng. Nhưng đó mới chỉ là…một nửa câu chuyện.

“Bố mẹ sinh con, trời sinh tính” – đúng, nhưng chưa đủ

Câu nói quen thuộc này đã đi vào tiềm thức của nhiều thế hệ. Nó khiến chúng ta tin rằng con người sinh ra thế nào thì sẽ mãi như vậy. Và khi ai đó nói họ đã thay đổi, ta thường bán tín bán nghi.

Chính niềm tin ấy, theo thời gian, khiến nhiều người thôi không còn tin vào khả năng thay đổi của bản thân. Nhưng khi khoa học thần kinh hiện đại gặp lại trí tuệ dân gian, ta nhận ra: cả hai đều đúng nếu ta hiểu đúng “thay đổi” là gì.

Tính cách – một kiến trúc nhiều tầng

Trong tâm lý học hiện đại, tính cách không phải là một khối cứng ngắc bất biến. Nó giống như một ngôi nhà nhiều tầng.

• Tầng móng là khí chất bẩm sinh: mức độ nhạy cảm của hệ thần kinh, xu hướng hướng nội hay hướng ngoại, nhịp phản ứng tự nhiên của cơ thể.

• Tầng giữa là những gì ta học được: cách phản ứng với căng thẳng, cách xử lý cảm xúc, cách bước vào các mối quan hệ.

• Tầng trên là câu chuyện ta kể về chính mình: “Tôi là ai?”, “Tôi có giá trị không?”, “Thế giới này có an toàn không?”

Không phải tầng nào cũng dễ thay đổi như nhau. Khí chất bẩm sinh có tính ổn định cao, và thực ra, nó không cần phải thay đổi. Vấn đề chỉ xuất hiện khi ta nhầm tầng móng với toàn bộ ngôi nhà.

Neuroplasticity – khi não bộ học lại cách phản ứng

Khoa học thần kinh có một khái niệm then chốt: neuroplasticity – tính dẻo của não bộ. Não không cố định, mà thay đổi theo những gì ta lặp lại.

Mỗi suy nghĩ, cảm xúc và hành vi được lặp đi lặp lại sẽ củng cố các đường dẫn thần kinh, biến phản ứng thành thói quen, và dần hình thành nên “tính cách” mà người khác nhìn thấy.

Đó là lý do vì sao một người từng hay lo lắng có thể ngày càng lo lắng hơn, hoặc một người quen kìm nén cảm xúc có thể ngày càng tê liệt cảm xúc hơn, không phải vì “tính họ thế”, mà vì não họ đã học cách phản ứng như vậy như một chiến lược sinh tồn.

Nói cách khác: ta không sửa con người mình mà ta điều chỉnh cách con người ấy vận hành.

Khi thay đổi là sống hòa hợp với bản chất

Tôi từng làm việc với một khách hàng hướng nội – người cần không gian và thời gian riêng để nạp lại năng lượng. Trước đây, cô thường tự trách mình vì không đủ hòa đồng, rồi ép bản thân tham gia mọi buổi gặp gỡ. Sau mỗi lần như vậy, cô lại kiệt sức. Có giai đoạn, cô phản ứng ngược lại bằng cách từ chối tất cả, để rồi lại rơi vào cảm giác cô đơn và tự ti.

Qua thời gian làm việc cùng tôi, cô dần hiểu cách cơ thể và hệ thần kinh của mình vận hành. Cô vẫn là người hướng nội, nhưng biết thiết lập ranh giới lành mạnh hơn, lựa chọn những kết nối có chất lượng thay vì chạy theo số lượng, và không còn tự trách mình khi cần nói “không”.

Điều cô thay đổi không phải là bản chất, mà là cách sống hòa hợp với bản chất đó. Và khi cách sống thay đổi, trải nghiệm cuộc sống cũng dần thay đổi, và chính những trải nghiệm ấy, theo thời gian, dần hình thành nên vận mệnh của mỗi người.

Trải nghiệm cá nhân & sự ra đời của CSF

Gần 16 năm, tôi mắc kẹt trong những mô thức và niềm tin tình cảm mâu thuẫn: vừa khao khát được yêu thương và hạnh phúc, vừa tin rằng điều đó sẽ không bao giờ xảy ra với mình. Tôi cho đi nhiều hơn, mong đợi nhiều hơn, và hy vọng rằng nếu cố gắng đủ lâu, mọi thứ sẽ thay đổi.

Với bản chất nhạy cảm bẩm sinh (Core), tôi cảm nhận rất rõ những chuyển động nhỏ nhất: từ những thay đổi nhẹ trong thái độ, sự do dự kéo dài, đến những điều mà cả hai bên đều cảm nhận nhưng không ai dám gọi tên.

Tôi từng nghĩ chính sự nhạy cảm ấy khiến tôi đau khổ. Nhưng khi nhìn lại, điều khiến tôi đau không nằm ở Core, mà ở System – cách tôi đã học để tồn tại: cố chấp, không chịu buông tay, gạt bỏ nhu cầu và giới hạn của mình sang một bên để được chấp nhận. Mỗi lần cố thay đổi bản chất của mình, tôi lại kiệt sức hơn, bởi đó là một cuộc chiến không thể thắng.

Chỉ khi tôi đủ tỉnh táo để dừng lại và chủ động rời đi, không trong giận dữ hay oán trách, mà bằng sự thấu hiểu và yêu thương chính mình tôi mới thực sự bắt đầu tìm lại sự bình an. Tôi mất nhiều năm để nhận ra rằng điều cần buông bỏ không phải là nhu cầu được yêu thương, mà là những mô thức và niềm tin đã khiến tôi phải phủ nhận và chống lại chính bản chất của mình.

Ngày nay, tôi vẫn là một người nhạy cảm. Nhưng sự nhạy cảm ấy không còn kéo tôi vào khổ đau, mà trở thành nền tảng cho công việc tôi đang làm: khả năng cảm nhận sâu sắc cảm xúc của người khác và lắng nghe cả những điều chưa được nói ra. Từ chính trải nghiệm đó, CSF – Core-System Framework© ra đời.

CSF – Core-System Framework©

CSF là cách tôi phân biệt hai phần trong mỗi con người:

• Core (Lõi) – khí chất bẩm sinh, độ nhạy cảm tự nhiên của hệ thần kinh, nhịp năng lượng cơ bản, xu hướng hướng nội hay hướng ngoại. Đây là phần ổn định, không cần thay đổi, mà cần được hiểu và tôn trọng.

• System (Hệ) – phản xạ cảm xúc, niềm tin về bản thân, hành vi, thói quen và các năng lực trí tuệ cảm xúc. Đây là phần có thể học hỏi, rèn luyện và điều chỉnh.

Qua nhiều năm thực hành, tôi nhận ra: khi cố thay đổi Core, con người thường kiệt sức và kháng cự; nhưng khi nuôi dưỡng System, sự chuyển hóa diễn ra tự nhiên và bền vững hơn. Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất tôi luôn đặt ra cho từng khách hàng đó là: chúng ta đang làm việc với Core, hay với System?

[Tìm hiểu thêm về CSF Framework →]

Vậy, con người có thay đổi được không?

Bạn muốn nghe câu trả lời như thế nào – thật, hay được “phủ đường” cho dễ chịu? Câu trả lời trung thực là:

• Không – nếu bạn hiểu “thay đổi” là lật ngược bản chất, trở thành một con người hoàn toàn khác.

• Có – nếu bạn hiểu “thay đổi” là trưởng thành hơn về mặt cảm xúc và thần kinh.

Chúng ta không thay đổi con người mình. Chúng ta thay đổi cách con người đó vận hành trong thế giới này.

Lời kết

Thay đổi không phải là trở thành người khác. Thay đổi là trở về với chính mình nhưng ở một phiên bản an toàn hơn, tự do hơn và bền vững hơn.

Khi ta phân biệt được đâu là Core cần được tôn trọng, đâu là System có thể rèn luyện, hành trình thay đổi sẽ không còn là cuộc chiến chống lại chính mình nữa. Và điều đó, tưởng là khó, nhưng hoàn toàn có thể.

Nên bắt đầu từ đâu?

Trong một đến hai tuần tới, hãy thử quan sát chính mình, không phán xét, không sửa ngay. Chỉ ghi nhận:

• Khi nào bạn thường cảm thấy “mình có vấn đề”?

• Những phản ứng nào lặp đi lặp lại khi bạn căng thẳng hoặc tổn thương?

• Điều gì thuộc về bản chất cần được tôn trọng (Core), và điều gì là cách bạn đã học để tồn tại (System)?

Đôi khi, một câu hỏi đúng đã là một câu trả lời đủ sâu: Điều tôi đang muốn “sửa” là bản chất (Core) của mình, hay chỉ là cách tôi đã học (System) để tồn tại?

Chúc bạn bước vào năm mới với sự rõ ràng, vững vàng, nhẹ nhõm và bình an. Happy New Year 2026!

— Q

Ghi chú:

• Bài viết này được xây dựng dựa trên các nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học thần kinh, trí tuệ cảm xúc và tâm lý học tính cách. Nội dung mang tính giáo dục và không thay thế cho tư vấn, trị liệu hay chăm sóc tâm lý chuyên môn.

• Về CSF – Core-System Framework©: CSF là một khung làm việc được phát triển bởi Quyên (Quinn) Trịnh, tích hợp các nghiên cứu từ tâm lý học, khoa học thần kinh và phát triển cá nhân. © 2025 Quyen (Quinn) Trinh. Q Total Wellness. All rights reserved.