Khi Lý Trí Biết Đường Nhưng Cảm Xúc Từ Chối Bước Đi

7h sáng, tôi nhận được tin nhắn từ khách hàng sau phiên trị liệu tuần trước: "Hôm qua chị ngủ được, nên thấy khỏe!" Một câu ngắn gọn, mộc mạc, như chính con người chị. Nhưng để một người từng mất ngủ triền miên có thể nói ra điều đó, thật sự là điều có ý nghĩa đối với tôi. Điều này cho thấy đã có sự chuyển biến nào đó trong chị, dù chỉ là rất nhỏ, rất nhẹ, diễn ra từng chút một mỗi ngày. Và chúng tôi mới chỉ ngồi một phiên với nhau.

Tại sao nhiều người đã thử đủ các phương pháp, từ talk therapy, thuốc điều trị, đến những cách tiếp cận khác, nhưng vẫn cảm thấy mắc kẹt? Vì phần lớn những gì khiến ta "mắc kẹt" nằm ở tầng vô thức, nơi mà lời nói, lý trí và cả sự cố gắng nhiều khi không thể chạm tới. Talk therapy – trị liệu qua trò chuyện – giúp ta được lắng nghe, được gọi tên cảm xúc, được hiểu rõ hơn về câu chuyện của mình. Điều đó rất có giá trị. Nhưng có một sự thật ít được nói ra: hiểu thôi thì chưa đủ để thay đổi.

Tôi từng đồng hành với một cô gái trẻ ngoài 30, đã thử nhiều phương pháp trị liệu tâm lý trong suốt 4 năm. Cô hiểu rất rõ những tổn thương thời thơ ấu, biết chính xác vì sao mình sợ thân mật, vì sao luôn bị cuốn vào các mối quan hệ độc hại. Nhưng cứ sau mỗi phiên trị liệu, cô lại thấy mình rơi vào hố cảm xúc cũ và không thoát ra được.

"Em mệt vì em hiểu quá nhiều, nhưng em không thoát ra được," cô nói.

Về mặt khoa học thần kinh, điều này hoàn toàn có cơ sở. Khi ta nhắc lại một trải nghiệm đau buồn, não bộ, đặc biệt là amygdala (hạch hạnh nhân - cấu trúc hình quả hạnh nhân nằm sâu trong thùy thái dương) và insula (thùy đảo - vùng vỏ não nằm sâu trong rãnh bên), không phân biệt được đó là chuyện đã qua. Não vẫn phản ứng như thể chuyện ấy đang xảy ra, kích hoạt phản ứng stress và tiết ra cortisol, tái tạo lại vòng lặp sinh học của căng thẳng. Quá trình này có thể củng cố thêm ký ức đau buồn thay vì làm nó nhạt đi." Đây được gọi là hiện tượng tái kích hoạt sang chấn qua lời kể. Hơn nữa, nghiên cứu về neuroplasticity (tính mềm dẻo của não bộ) cho thấy: mỗi lần ta nghĩ, nói hay cảm một điều gì đó, ta đang củng cố đường dẫn thần kinh tương ứng. Vô thức hoạt động theo "vết mòn" – kể mãi một điều có thể làm nó hằn sâu hơn nếu không có sự chuyển hóa tương thích ở tầng cảm giác, cơ thể và hệ thần kinh.

Bessel van der Kolk, tác giả cuốn "The Body Keeps the Score", đã chỉ ra: "Cảm xúc bị dồn nén không biến mất, chúng chỉ chờ cơ hội để biểu hiện qua lo âu, rối loạn giấc ngủ, phản ứng tự vệ, hoặc thậm chí là bệnh lý." Muốn hồi phục, chúng ta không chỉ cần hiểu "chuyện gì đã xảy ra", mà cần một quá trình giúp hệ thần kinh cảm thấy an toàn trở lại. Cần những công cụ chạm tới cơ thể, não bộ và tầng cảm xúc sâu, nơi những ký ức và phản ứng cũ được "ghi lại".

Hiện nay có nhiều cách tiếp cận dựa trên nền tảng khoa học thần kinh và liên kết thân-tâm-trí. Một số phương pháp không dùng lời làm trung tâm, mà đi vào tầng cảm nhận, hình ảnh, hoặc nhịp thở, nơi vô thức mở ra và có thể được tái lập. Những tiếp cận này không thay thế cho talk therapy, nhưng có thể là bước ngoặt cho những ai đã "hiểu đủ rồi, giờ chỉ muốn thực sự thoát ra." Bởi cuối cùng, tự do không đến từ việc hiểu vì sao mình đau mà từ việc cơ thể và thần kinh mình không còn bị giữ lại trong nỗi đau đó nữa.

Với những người đã đi qua đủ nhiều lớp học, đọc đủ nhiều sách, hiểu đủ nhiều lý thuyết…nhưng vẫn mắc kẹt ở một cảm xúc, một câu chuyện, một hình ảnh cũ lặp lại, thì có lẽ, lý trí không phải là chìa khóa. Đôi khi, điều cần thiết là một cánh cửa khác, mở lối về tầng sâu hơn, nơi những niềm tin vô thức được hình thành từ thuở nhỏ vẫn đang âm thầm điều khiển ta. Khi tiếp cận từ nơi đó, bằng một cách đủ an toàn và tôn trọng, tôi đã chứng kiến nhiều người không chỉ hiểu mà thực sự thoát ra, phục hồi, và sống nhẹ nhàng hơn bao giờ hết.

Tôi không tin vào "liệu pháp kỳ diệu", nhưng tin rằng khi phương pháp phù hợp gặp đúng thời điểm và một người sẵn sàng mở lòng, thì sự chuyển hóa là điều hoàn toàn có thể. Và nếu có một phần nào đó trong bạn đang khẽ gõ cửa, mong được lắng nghe theo một cách mới…có lẽ đây là lúc để bắt đầu khác đi.

— Q